فسفر یکی از عناصر کلیدی در رشد و توسعه گیاهان است و ورود آن به چرخه متابولیکی گیاه، وابستگی مستقیم به شکل و رفتار کود فسفاته در خاک دارد. در بسیاری از مناطق کشور، کشاورزان با خاکهای آهکی و قلیایی مواجه هستند؛ خاکهایی با pH معمولاً بالاتر از 7.5 که رفتار کود فسفاته را تحت تأثیر قرار میدهد. یکی از رایجترین کودهای فسفاته مورد استفاده، دی آمونیوم فسفات گرانوله (DAP) است. با وجود شهرت و کاربرد گسترده آن، در خاکهای قلیایی، کارایی و جذب آن بهطور قابل توجهی کاهش مییابد. در مقابل، شکل مایع این کود، یعنی دی آمونیوم فسفات مایع با pH اسیدی (حدود 1–1.5)، میتواند جایگزینی مؤثر، سریع و کمهزینهتر باشد. دلایل این تفاوت را میتوان از جنبههای شیمی خاک، رفتار تغذیهای ریشه، و پویایی فسفر بررسی کرد.
زمانی که گرانول دی آمونیوم فسفات گرانوله در خاک قلیایی حل میشود، به دلیل آزادسازی یون آمونیوم و آمونیاک، pH اطراف گرانول بهطور موضعی تا حدود 8.5–9 بالا میرود. این افزایش pH در محیطی که خود بهطور طبیعی قلیایی است، محیطی کاملاً مناسب برای تشکیل سریع ترکیبات نامحلول فسفات مانند تریکلسیمفسفات و هیدروکسیآپاتیت ایجاد میکند. این ترکیبات نامحلول، تحرک بسیار کمی دارند و گیاه توان دسترسی به آنها را از دست میدهد. بنابراین بخش زیادی از فسفر DAP گرانوله قبل از رسیدن به منطقه جذب ریشه تثبیت شده و از چرخه فراهمی خارج میشود.
خاکهای قلیایی اغلب دارای درصد بالایی از کربنات کلسیم (CaCO₃) هستند. فسفات آزاد شده از دی آمونیوم فسفات گرانوله به محض برخورد با کلسیم آزاد، واکنش داده و رسوبات نامحلول تشکیل میدهد. این واکنش که «تثبیت اولیه فسفر» نام دارد، یکی از مهمترین دلایل ناکارآمدی گرانولها در چنین خاکهایی است.
فسفر جزو عناصر کمتحرک در خاک است و فاصله زیادی را طی نمیکند. در pH بالا (بالاتر از 7.5 تا 8.5)، تحرک آن بهطور چشمگیری کاهش مییابد. چنین شرایطی به این معنی است که اگر فسفر در فاصلهای دورتر از ریشه تثبیت شود، شانس رسیدن آن به گیاه بسیار کم خواهد بود.
حال اگر همین کود در شکل دی آمونیوم فسفات مایع و با pH بسیار پایین (حدود 1–1.5) استفاده شود، رفتار آن بهطور کامل تغییر میکند. خاصیت اسیدی قوی این محصول چند مزیت اساسی ایجاد میکند:
ویژگی | دی آمونیوم فسفات گرانوله | دی آمونیوم فسفات مایع |
انحلال پذیری | کند | فوری |
pH اطراف محل مصرف | 7.5-8.5 | 1-1.5 |
واکنش با کلسیم | بسیار زیاد | به تعویق افتاده |
توزیع درخاک | نقطه ای | یکنواخت |
تحرک فسفر | بسیار کم | نسبتاً بالا |
دسترسی ریشه | محدود | عالی و سریع |
قابلیت مصرف در آبیاری | کم | کاملا مناسب |
کارایی واقعی | 20-30% | 80-90% |
در خاکهای قلیایی، مشکل اصلی کودهای فسفاته، «تثبیت سریع» و «تحرک بسیار محدود» است. دی آمونیوم فسفات گرانوله به دلیل حل شدن نقطهای و قلیایی کردن محیط اطراف، شرایط را برای رسوب فسفر فراهم میکند. اما شکل مایع آن با pH پایین، یعنی دی آمونیوم فسفات مایع، قبل از تثبیت، فسفر را در اختیار ریشه قرار میدهد و کارایی واقعی فسفر را چند برابر افزایش میدهد.
به عبارتی، کود مایع نه تنها نقش یک منبع فسفر قابل جذب را بازی میکند، بلکه رفتار شیمیایی خاک را نیز بهنفع ریشه اصلاح میکند. بنابراین در خاکهای آهکی، دی آمونیوم فسفات مایع با pH≈1 میتواند جایگزینی منطقی، علمی و اقتصادی برای شکل گرانوله باشد.
مطالعه مقاله: تاثیر دی آمونیوم فسفات مایع بر بهبود کارایی فسفر و اصلاح رفتار خاکهای قلیایی
