مدیریت تغذیه و کوددهی انگور یکی از مهمترین عوامل مؤثر بر عملکرد، کیفیت و بازارپسندی محصول در تاکستان است. برنامه تغذیهای انگور باید متناسب با مرحله رشدی بوته از خواب زمستانه، بیداری جوانهها و گلدهی تا تشکیل حبه، تغییر رنگ، رسیدگی و پس از برداشت تنظیم شود.
در این مقاله، برنامه کوددهی انگور و نقش عناصر غذایی مختلف در مراحل گوناگون رشد تاک بررسی شده است؛ از چالکود زمستانه و فروتست گرفته تا مدیریت نیتروژن، پتاسیم، کلسیم، منیزیم، روی و بور در مراحل حساس رشد و رسیدگی انگور.
تغذیه موثر تاکستان از روزهای پایانی زمستان، زمانی که درخت هنوز در خواب به سر میبرد اما متابولیسم سلولی در حال فعالشدن است، آغاز میشود. مرحله بیداری تاکستان و شروع رشد رویشی اولیه، تعیینکننده تعداد خوشهها، سطح فتوسنتزی اولیه و توان کلی بوته برای طی کردن یک فصل زراعی پربار است.
پایه و اساس برنامه کوددهی انگور، چالکود زمستانه است که معمولاً از اواسط دیماه تا اواخر اسفند (قبل از تورم جوانهها) اجرا میشود. در این مرحله، کودهای دامی کاملاً پوسیده همراه با کودهای فسفاته، پتاسیم سولفات پودری، سولفات روی، سولفات آهن و گوگرد کشاورزی در عمق ۴۰ تا ۶۰ سانتیمتری (در مسیر توسعه ریشه و سایهانداز بوته) جاگذاری میشود. کگوگرد به همراه کود دامی نه تنها pH خاکهای قلیایی را اصلاح میکند، بلکه حلالیت عناصر کممصرف را افزایش میدهد. فسفر در این مرحله نقش کلیدی در توسعه سیستم ریشهای جدید و تأمین انرژی (ATP) برای جوانهزنی در بهار دارد.
مهمترین اقدام تغذیهای پیش از باز شدن جوانهها یا در مرحله «تورم جوانهها»، محلولپاشی ترکیب فروتست (حاوی روی، بور، نیتروژن و ترجیحاً اسید آمینه) است.
محلولپاشی فروتست در این مرحله، خطر حبهریزی را به شدت کاهش داده و تشکیل حبهها را یکنواخت میکند (رادمهدی، 1399).
با باز شدن کامل برگها و شروع رشد سریع شاخسارهها، نیاز بوته به فسفر، نیتروژن و عناصر کممصرف افزایش مییابد. در این فاز، استفاده از کود فسفوتک سیوان به همراه بلک تلنت از طریق سیستم آبیاری (علاوه بر کمک به جذب حداکثری فسفر با در اختیار گذاشتن نیتروژن کافی به گیاه رشد رویش را نیز بهبود می بخشد) توصیه میشود. اسید هیومیک با بهبود ساختار خاک و تحریک جذب ریشهای، راندمان مصرف عناصر را بالا میبرد.
محلولپاشی عناصر کممصرف (Fe, Mn, Zn) همراه با اسیدهای آمینه در این مرحله، سبزینگی برگها را تقویت کرده و ظرفیت فتوسنتزی درخت را برای ورود به فاز گلدهی به حداکثر میرساند.
در زمان باز شدن کامل گلها، آبیاری سنگین و محلولپاشی باید متوقف شود؛ چرا که تنشهای رطوبتی یا شستشوی گردهها موجب عدم تلقبح و تلقیحی ناقص (دیدهشدن حبههای بیهسته یا حبهریزی شدید) میشود. پیش از شروع گلدهی، مصرف عنصر بور و کلسیم برای استحکام دیواره سلولی گلها بسیار تعیینکننده است.
پس از اتمام گلدهی و تشکیل حبههای کوچک (مرحله عدسی یا نخودی شدن)، تاکستان وارد یکی از پرمصرفترین مراحل از نظر انرژی و مواد مغذی میشود. در این فصل، حبهها تقسیم سلولی شدیدی را تجربه میکنند و سپس وارد فاز بزرگشدن سلولها و سفتشدن هسته میشوند.
در مرحله نخودی شدن، حبهها نیازمند تعادلی دقیق از عناصر پرمصرف و تنظیمکنندههای رشد هستند. استفاده از برسیکا و کودهای حاوی عنصر کلسیم و منیزیم و براسیفن بسیار حیاتی است.
در این فاز، محلولپاشی کلسیم-بور یا کلسیم-اسید آمینه به صورت دوره ای (هر ۱۵ تا ۲۰ روز یکبار) نقش تضمینکنندهای در کیفیت بافت میوه دارد. بر اساس یافتههای پژوهشی در زمینه اثرات محلولپاشی برگی در تاکستانها، مصرف کلسیم و اسیدهای آمینه در مرحله رشد حبه، بافت میوه را در برابر تنشهای محیطی و ترکخوردگی ایزوله میکند (رادمهدی، ۱۳۹۹).
با افزایش دمای هوا در طول تابستان، تعرق بوتهها افزایش یافته و جذب عناصر غذایی از خاک با چالش مواجه میشود. در این مرحله، استفاده از کود فسفوتک و کود پایه پتاسیم به همراه اسید فولویک یا اسید هیومیک از طریق آبیاری توصیه میشود. پتاسیم تعادل آبی سلولها را تنظیم کرده و مقاومت درخت را در برابر تنشهای گرمایشی و کمآبی افزایش میدهد.
جدول زیر خلاصهای از عناصر کلیدی و نقش آنها در فاز دوم رشد انگور را نشان میدهد (رادمهدی، 1399):
عنصر غذایی | نقش اصلی در فاز رشد حبه | بهترین روش مصرف |
کلسیم (Ca) | افزایش استحکام دیواره سلولی و جلوگیری از ترکخوردگی | محلولپاشی برگی |
پتاسیم (K) | تنظیم روزنهها و انتقال مواد فتوسنتزی به حبه | همراه با آب آبیاری (کودآبیاری) |
منیزیم (Mg) | افزایش فتوسنتز و جلوگیری از زردی بین رگبرگی | محلولپاشی یا ریشهای |
اسید آمینه | کاهش تنشهای گرمایشی و بهبود جذب سایر عناصر | محلولپاشی برگی |
در این مرحله، رشد طولی حبهها موقتاً کند شده و تمام انرژی گیاه صرف سختشدن پوشش هسته میشود. تغذیه مناسب با فسفر و پتاسیم در این زمان، پتانسیل حبه را برای ذخیرهسازی قند در فاز بعدی آماده میکند. همچنین اگر در این مرحله بوته با کمبود روی یا آهن مواجه شود، علائم کلروز (زردی) در برگهای جوان ظاهر شده و رشد حبهها نامتوازن خواهد شد.
مرحله «ورزون» (Veraison) یا تغییر رنگ و نرمشدن حبهها، نقطهای عطف در مدیریت تغذیه انگور است. در این مرحله، جریان نیتروژن به سمت میوه باید به شدت محدود شده و پتاسیم به عنصر حاکم در برنامه کوددهی تبدیل شود.
پتاسیم موتور محرکه انتقال قندها (ساکارز) از برگها به سمت حبههای انگور است. افزایش تجمع قند، کاهش اسیدیته، تغییر رنگ یکنواخت (در ارقام قرمز و سیاه) و شفافیت پوست (در ارقام سفید و عسکری) مستقیماً به تامین پتاسیم بستگی دارد.
کودهای توصیه شده: استفاده از کودهای پتاسیمبالا نظیر سولوپتاس (سولفات پتاسیم)، نیترات پتاسیم (با احتیاط در مصرف نیتروژن) و کودهای مایع حاوی پتاسیم بالا و اسید آمینه.
محلولپاشی پتاسیم: ۲ تا ۳ نوبت محلولپاشی پتاسیم با فواصل ۱۰ روزه در مرحله رنگگیری، کیفیت تجاری و بازارپسندی محصول را به طرز چشمگیری افزایش میدهد.
یکی از مشکلات عمده باغداران در آستانه برداشت، ترکخوردگی حبهها بر اثر آبیاری نامنظم یا ناپایداری دیواره سلولی است. نوبتهای پایانی محلولپاشی کلسیم همراه با بور در ابتدای مرحله رنگگیری، ماندگاری انگور را روی درخت و در انبار (عمر انبارداری) افزایش داده و بافت میوه را ترد و مقاوم میسازد.
مصرف بیرویه کودهای نیتروژنه (مانند اوره) در فصل رسیدگی میوه باعث:
بنابراین، از مرحله تغییر رنگ به بعد، مصرف نیتروژن قطع یا به حداقل ممکن میرسد.
محلول پاشی براسیفن در مراحل انتهایی رشد باعث بهبود بازار پسندی و یکنواختی در رشد و اندازه حبه ها خواهد شد.
خطای بزرگ بسیاری از باغداران، رها کردن بوتههای انگور پس از برداشت محصول است. برعکس، مرحله پس از برداشت تا قبل از ریزش برگها، زمان طلایی برای بازسازی ذخایر غذایی درخت است.
در این فاز، برگها هنوز فعال هستند اما مصرفکننده عمدهای به نام میوه وجود ندارد. اقدامات حیاتی در این مرحله عبارتند از:
محلولپاشی فروتست پاییزه بلافاصله پس از برداشت، موجب ذخیرهسازی کربوهیدراتها و عناصر روی و بور در چوب و جوانهها برای سال زراعی بعد میگردد (رادمهدی، ۱۳۹۹؛ رسولی، ۱۳۹۸).
اجرای یک برنامه کوددهی هدفمند، علممحور و متناسب با مرحله رشدی انگور، نه تنها عملکرد فیزیولوژیک بوته را تضمین میکند، بلکه با ارتقای شاخصهای کیفی مانند طعم، رنگ، بریکس و ماندگاری، سودآوری اقتصادی تاکستان را به حداکثر میرساند.
